හතර වන පරිච්ඡේදය –
සිංහල අවුරුදු නිවාඩු කාලයේදී තාත්තා මා ගමට නොකැඳවූ බැවින්, සති හතරක් පමණ දිගු වූ එම නිවාඩුව මා ගත කළේ ධර්මසිංහ මහත්තයාගේ ගෙදරය. ඔහුගේ දරුවන් දෙදෙනා නොසිටියා නම්, එම නිවාඩු කාලය එහි ගත කිරීම පාළු ගෙයක ජීවත්වීමක් මෙන් ඉතා අමාරු කාරියක් වන්නට තිබුණි.
ධර්මසිංහ මහත්තයාගේත් ඉස්කෝලේ භාවියන්ගේත් ජීවිතය අපට පෙනුණේ සන්තෝෂයෙන්, සරලව, ගතනුගතිකව ගලා යන එකක් ලෙසිනි. ගුඩු කිරීම සඳහා දුමෙහි දමන ලද පොල් ගෙඩියක් මෙන්, කිසිවකුගේ අතගෑමක්වත් නොලැබ, නොසෙල් වී එකට
ධර්මසිංහ මහත්තයාගේ ජීවිතය අපට ගැඹුරු ලෙස මතුවුණේ, ඔහු දවසපතා පාසලට ගොස් පාඩම උගන්වා ගෙදරට ආ පසු රෑට බත් කරගෙන නිදා යාම දක්වාය. එම කාලය තුළ ඔහු අපට වාග් දක්වන්නේ—“මුහුණු කරන්න එපා, හයියෙන් සිනාසෙන්න එපා, සතුන් අල්ලන්න එපා” යන අවවාදය පමණයි. මුදල් එකතු කිරීමෙන්, රුපියල් පහක් හෝ අනෙක් කෙනෙකුට දීමට පෙර තුන් හතර වරක් පරීක්ෂා කිරීමෙන් පසු—සන්තෝෂයක් ගැන්වූවක් නොව, ධර්මසිංහ මහතාගේ ජීවිතය ගුඩු පොල් ගෙඩියක් මෙන් නිශ්ශබ්දව, සරලව, රීතිමය ලෙස ගලා යන බව අපට පෙනුණි.
නිවාඩු කාලය තුළ මම දෙතුන් දවසකට වරක් ගෙදරින් පිටව ගොස්, අනිත් ළමයින් සමඟ හත වැටෙන තුරු සෙල්ලම් කළෙමි. ගුණදාස ඔවුන් සමඟ සෙල්ලම් කිරීමට නොගියේ, ඔහුගේ පියා ඉඩ නොදුන්නේය. ධර්මසිංහ මහතා මා ගෙදර සිටින්නේ නම් සෙල්ලම් කිරීමට එපා යැයි අවධාරණය කළත්, ඔහුට ඒ නිසා මා ගෙදර සිටීමක් වැළැක්වීමට උත්සාහයක් නැත. මට ගෙදර සිටින්නේ නම් සෝමලතාත් ගුණදාසත් අඩගාගෙන සෙල්ලම් කිරීමට යන බවත්, මේ නිසා මේස පුටු පෙරළා, පිහතක් කොප්පයක් බිඳෙන බවත් මට සිතුණි.
අලුත් අවුරුද්ද නිමිත්තෙන් ධර්මසිංහ මහතාගේ ගෙදරට වෙළෙන්දා පැමිණියේය. එය “අලුත් අවුරුද්දට ගනුදෙනු කිරීම” යන නමින් හැඳින්වෙයි. පැරණි සිරිත් අනුව, අලුත් අවුරුද්ද සිහි කිරීමට ධර්මසිංහ මහත්තයා ඇතුළු අප කවුරුන් හෝ අලුත් අවුරුදු බන කෑවේ, අතුරන ලද පැදුරු වල වාඩිවී කෙසෙල් කොළවලටය. අප සුබ මොහොතකට පසු, ගනුදෙනු කර ගැනීමට වෙළෙන්දා පැමිණියේය.
වෙළෙන්දා තබා ගත් මේසයේ හිඳ, කිරිබත් පිඩක්, ගුළි පොට දක්වෙන තිරයක් ඇති පොල් තෙල් පහනකට, බින් ගුළියක් ලහ ඝනයක් තබා තිබුණි. අනතුරුව ඔහු බුලත් කොළයෙහි දවටන ලද රිදී කාසියක් සහිත තයි කාසියක් අප සියලු දෙනාටම බෙදා දුන්නේය.
පසුව මට දැනගන්නට ලැබුණේ, ඉස්කෝලේ හාමිනේත් සමඟින් ඔහු ද රුපියල් රිදී කාසියක් අපට ලබාදුන් බවයි. වෙළෙන්දා බුලත් කොළයෙහි දච්චා දෙන ලද පඬුර ධර්මසිංහ මහතා තම අල්මාරියේ සඟවා තබා තිබුණි. ඉස්කෝලේ හාමිනේද තම පඬුර තම අල්මාරියේ මුල්ලක තබා, නිදාගෙන සිටින විටත් ඒ ගැන සැලකිල්ලක් නොකර තිබුණි. මට නොදනිමි, ඔවුන් ඒ පඬුරට සුවඳ දුම් ඇල්ලුවාද නැද්ද. ඒ පඬුර අතට ගැනීමේ හැකියාව ඔවුන්ට අලුත් අවුරුද්දක් පසු තවත් නොලැබුණි.
වෙළෙන්දාගෙන් මට ලැබුණේ බුලත් කොළයෙහි දවටන ලද සත දහයේ කාසියකුත් සහ සනයේ කාසියකුත් පමණි. ගුණදාසට දසන එකොළොසක් ලැබුණත්, සෝමලතාට සත පහේ කාසියකුත් සතයකුත් පමණි. වෙළෙන්දා ගිය පසු ධර්මසිංහ මහත්තයාත් බුලත් කොළවල දවටන ලද පඬුර අපට බෙදා දුන්නේය. එහි තුබුණේ සත පන් කාසියක් තිබුණි. ඉස්කෝලේ හාමිනේන්ගෙන් අප තුන් දෙනාට ලැබුනු බුලත් කොළ දිගහැරීම එකම වෙලාවේ සිදුවිය.
“මගේ එකේ තියෙන්නේ සතේ කථාසියක්,” යි ගුණදාස කීවේය.
මම දිගහරින ලද බුලත් කොළය අත්ලේහි තබා ඔවුන් දෙදෙනාටම පෙන්නුවෙමි.
“ඒත් සතේයි,” යි සෝමලතා කීවාය.
“ඔය සල්ලි වියදම් කරන්න එපා. ලබන අවුරුද්ද එනතුරු බුලත් කොළෙත් සමඟ අරන් තියන්න ඕනේ,” යි ඉස්කෝලේ හාමිනේ සිනාසෙමින් කීවේය.
එමෙන්ම සෝමලතා බුලත් කොළය කෑවාය.
“ඉස්කෝලේ හාමින් එපා” කියන වචන සොතා වඩාත් මගේ සිත් ගන්නා විදියට තිබුණා. සල්ලි ඔට්ටු කරගෙන සෙල්ලම් කිරීමට අපට ඉඩ දුන්නේ අවුරුද්දේ දවසේ පමණක්ය. අනෙක් දිනවල සල්ලි ඔට්ටු කරන සෙල්ලමක් කළහොත්, ධර්මසිංහ මහතා අපට දැඩි දඬුවම් දෙයි කියා අපි දන්නෙමු. ඒ නිසා අපට සල්ලි ඔට්ටු කර සෙල්ලම් කිරීම අවුරුද්දේ දවසෙහි පමණක් සිදු කළ හැකි විය.
අවුරුද්දේ දවසේ අප හා සෙල්ලම් කිරීමට අපගේ පන්තියේ ළමයින් කිහිප දෙනෙක් පැමිණිහ. ඔවුන්ගෙන් එකෙක්ට “ගල් ඉබ්බා” යන නම දුන් අතර, ඔහුගේ නම පියසේන ය.
නව වරට පියසේනගේ සතය උඩ මැස්සෙක් දඩුවා. මම ඉදිරියට පැන පියසේනගේ සකය ගෙන එහි දෙපැත්ත බිලා, එම සතය නැහැයට ලං කළෙමි. මට දැනුනේ එයින් නිකැලෙන කුණු කරවල ගඳකි! මම සකය තවත් ළමයකුට දී “පුස්ව බලන්න” යි කීවෙමි. ඔහුත් එයට ළං වී බලමින් “කරවල ගඳයි” යයි කියා බිමට දැමුවා.
අනික් ළමයින් පහත් වූ පියසේන, සතය පයින් පගාගෙන බිම ඇතුළට යයි. මම ඉදිරියට පැන ඔහු ඉවතට තල්ලූ කොට, සතය නැහැයට ළං කළෙමි. පළමු වර තරමි කරවල හඳක් එයින් නික්මුණි. පියසේනට එමෙන්ම වරක් පහරක් ගැසුණි. ඒ පහර තරමට දරුණු වූ අතර, මම වේදනාවත් අත්විදගත් කරමින්, පියසේනට තවත් පහරක් ගැසීමට පෙර, අනික් ළමයින් පැන පියසේන ඉවතට තල්ලූහ. ඒවිට ඔහු යළිත් අපට එන ලෙස පෙන්නා, අපේ “බසට” වැනි වචනයෙන් බිය දැනීමට විය.
අපි ඒ ළමයින් සමඟ ගඩොල් මැන්නෙමු. මා දිනනත් සෝමලතාත් පරාජිත විය. සෝමලතා විසින් සතය උඩින් විසි කළ සනය ගඩොල් මැද වැටී තිබුණි. පියසේන, පයින් ටික ටික එම සතය ඈත් කරා. ඔහු මෙසේ කළේ මට සල්ලි ණයට ගත් සෝමලතා දිනන්නට ඔහු කැමති නොවූ නිසා යැයි මට සිතුණි. මම එබැවින් ඔහුගේ කකුලට පසින් ගැසුවෙමි. ඔහුත් එමෙන්ම මට ගැලවී, මම ඔහුට පහරක් ගැසුවෙමි. අනික් ළමයින් පැන අප දෙදෙනා දෙපැත්තට ඇදගෙන ගියේය.
මේ වර අපි ගඩොල් මැන්නට වෙනුවට “මැස්සන් ගැහීම” ආරම්භ කළෙමු. සතය බැගින් බිමට තබා, සෙල්ලමට එක්වන ළමයින් ඉදිරියෙන් සිටි. පළමුව මැස්සකු වාඩි වූ සතය අයිතිකාර ළමයා අනික් සතයට කාසි අල්ලවා, ඒ කාසි සාක්කුවකට දමන ලදී.
මැස්සන් ගැනීමේදී පියසේන පස් වරක් දිනුවා. අනෙක් ළමයින් දිනූ දෙවැනි වරදී පියසේනගෙන් කාසි දෙකක් දුන්නා. සමඟින් බිමට තැබූ කරසිය අතට ගත්හ.
පියසේන පස් වරක්ම දිනුවේ කුමක් නිසාද? ඔහු බිමට තබා ඇති සතිය ආසූ ගණනක් පමණ වුනත්, අනික් සතයක් දිනූ නිසාද?
පියසේනගේ සතය කවල ගොඩක පිරුණු පමණ “ඔබා තබන ලද්දක්” විය යුතු යැයි අපේ හැඟීම විය. ඔහුගේ පන්තියේ ළමයින්, නිවාඩු කාලයෙන් පසු පාසලේදී ඔහුව “කරවලයා” යැයි කියා ඇරඹුවහ.
ධර්මසිංහ මහතට පාඩියට ආසාවෙන් නොව, දරුවන්ට ඉගැන්වීමෙන් මහා ප්රීතියක් ලැබෙන්නා වූයේය. ඔහුගේ ගතානුගතික ජීවිතය ඔහුට බරක් නොවූයේ, දරුවන්ට ඉගැන්වීමෙන් ඔහුට ලැබූ ප්රීතිය නිසා විය.
ඒ නිසාද යැයි කිව නොහැකි වුවත්, පාඩම් විභාගය ආසන්න වීමට තවත් දින කිහිපයක් ඉතිරිව තිබේ දී, ධර්මසිංහ මහතා පන්තියේ ළමයින්ට මෙසේ කීය:
“ඩික්ටේෂන් කියවන විට, මුර්ධජ අකුරු ලිය යුතු තැනදී මම හිස් මුදුන අනගානවා.”
ඉගැන්වීමෙන් පසු, ඩික්ටේෂන් ලියන විට “මූර්ධජ ‘ෂ’” හෝ “‘ණ’” යන අකුරු ලියිය යුතු තැනක් තිබුණත්, ඒ පිළිබඳ තීරණය නොකර හොඳින් ලිය නොහැකි වූ විට, ධර්මසිංහ මහතාගේ හිස දෙසට නාරෙන් නෙත් හැරවීය. ඒ ක්රමය අනුව, අපි ඩික්ටේෂන් ලියූ විටම “මූර්ධජ අකුරු” නොලියීමෙන් වැරදි බොහෝ අඩු විය.
පාඩම් විභාගය දිනූ දින, පරීක්ෂකයා පාඨය කියවීමට යද්දී ධර්මසිංහ මහත්තයා වරින් වර හිස් මුදුන අතගෑමත්, අප ඔහුගේ නිසා දෙස බැලීමත්, පරීක්ෂකයාගේ අවධානයට නොපැමිණි.
ඔහුගේ පන්තියේ ළමයින්ගෙන් බොහෝ දෙනාට ගණිතය, භූගෝල විද්යාව, ඉතිහාසය, ව්යකරණය, භාෂාව වැනි විෂයයන් පිළිබඳ හොඳ දැනුමක් තිබුණි. පොහොසත් මෙන්ම උගැන්වීමට ආසාවක් නැති මා පවා, ඒ පාඩම් ගැන තරමක් දැනුමක් ලැබුවේ ධර්මසිංහ මහතා ඉතා හොඳ ගුරුවරයෙක් නිසායැයි මම සිතමි.
මෙතරම් මහන්සිවී දරුවන්ට ඉගැන්වූ ඔහු පවා, පාඩම් විභාගය ළඟා වීමේදී බිය සහ සැක ගැටළුවකින් ක්රියා කළේය. ඔහු බිය වුයේ, ළමයින් ඩික්ටේෂන් ලිවීමෙන් අසමර්ථ වුවහොත් කියාය.
උදාහරණයක් වශයෙන්, “දන්තජ” යනු ‘ඩ’ යැයි, “ල” යනු ‘ල’ යැයි, මූර්ධජ “ණ” යනු “ළ” යැයි හා මහාප්රාණ අකුරු යන වගුවේ අකුරු වැරදී ලියා ඇතොත්, පරීක්ෂකයන් ලකුණු බොහෝ අඩු කළහ. ධර්මසිංහ මහත්මයාට එම අකුරු නිවැරදිව ලිවීම “භාෂාව හොඳින් උගන්වීමේ ලකුණක්” බව පරීක්ෂකයන් සැලකුවේ කුමක් නිසාද යන්න නොවැටහුණි.
ඔහු දන්නා ආකාරයට, ඒ අකුරු හරි තැන යොදා නිවැරදිව ලිවීම, ඔහුට පමණක් නොව, සංස්කෘත සහ සිංහල දෙබස උගත් පණ්ඩිතයන්ටත්, පාලි පවා කළ නොහැකි කාර්යයක් යැයි හැඟීමක් තිබුණි. එවැනි අකුරු සුදුසු තැන යොදා නිවැරදිව ලියුවේ, පොත්පත් ලිවීමෙන් පළපුරුද්දක් ඇති ලේඛකයන්, පැරණි පොත් සකස් කොට සන්න ගැටපද ලියූ පණ්ඩිතයන් පමණි.
ධර්මසිංහ මහතා, දන්තජ හා මූර්ධජ අකුරු පිළිබඳ මෙසේ සිතූවේය. පාඩම් විභාගය ළඟා වීමේදී ඔහු කරන තක්කඩිමක්, බර වැරදක් කොට අන්යයන්ට දෝෂ දීමට නොව, එය තමාගේ අවංක වැටහීමක් බවයි.